In een niet zo heel ver verleden, namelijk in de tijd dat internationalisering aan Nederlandse universiteiten nog werd aangemoedigd, namen we bij de afdeling genderstudies van de Universiteit Utrecht veel internationale studenten en docenten aan. Onze omgangstaal was dientengevolge een interessant soort Engels dat werd opgefleurd door een diversiteit aan accenten. Sommige studenten en collega’s ervoeren de communicatie via deze kleurrijke mengtaal als een bevrijding. Een in Zuid-Duitsland opgegroeide dochter van Roemeense migranten vertelde bijvoorbeeld: ‘Ik heb me nooit thuis gevoeld in de Duitse taal omdat ik Duits sprak met een rollende r, wat me op de kaart zette als een Oost-Europeaan. Maar zo sprak mijn familie nu eenmaal.’ Waarmee gezegd wilde zijn dat wat de norm is in de ene context plotseling een afwijking kan worden in de andere. Omdat in onze afdeling geen twee personen uit dezelfde regio kwamen was de grens tussen inside en outside welhaast per definitie al opgeheven. Maar de transnationale uitspraak van de Engelse taal maakte de posities van insider en outsider op de specifieke basis van tongval sowieso vrijwel onmogelijk. En dat voelde als een vrijheid die verbond.
De door de Roemeens-Duitse student gewenste verlossing van een distinctieve Oost-Europese r staat echter niet op zichzelf. Wereldwijd geldt de uitspraak van de r als een indicatie van de taal en de geopolitieke en sociaal-culturele positie van de spreker. Het is volgens sociolinguïsten de meest besproken letter van het alfabet. Er is menig proefschrift over geschreven en er worden zelfs internationale congressen aan gewijd. Of literatuurwetenschappers zich ooit op dit terrein hebben begeven weet ik niet, maar de oplettende lezer komt de specifieke status van de letter r zeker tegen in de nationale en internationale literatuur. In de literatuur is de uitspraak van de letter r een beproefd detail om een sociaal-culturele context of een persoonlijkheidskenmerk aan een personage te koppelen. Om nog even bij de rollende Oost-Europese r te blijven: in Tolstojs Anna Karenina bijvoorbeeld is er op enig moment sprake van een bijeenkomst waar een richtingenstrijd binnen de aristocratie wordt uitgevochten (deel 6 hoofdstuk 28). Die vergadering wordt geleid door een secretaris die de Russische rollende r niet kan zeggen, een gegeven dat hem ogenblikkelijk in het kamp van de Franssprekende stedelijke elite schaart (de Franse r bevindt zich achter in de keel en rolt niet). Deze oppervlakkige stadse Franssprekende lieden situeert Tolstoj doorheen de hele roman als tegenpolen van de met diepere emoties behepte Russischsprekende landheren.
Dat je tongval niet alleen je distinctieve culturele en sociale status kan markeren — denk bijvoorbeeld aan de Gooise r in Nederland — maar zelfs de grens tussen leven en dood kan belichamen, weten we al sinds de Bijbelse strijd tussen de Gileadieten en de Efraïmieten. De Efraïmieten die in de twaalfde eeuw voor Christus met imperialistische bedoelingen naar Gilead waren opgetrokken, stonden erom bekend dat zij de klank ‘sj’ niet konden uitspreken. Toen de Gileadieten erin geslaagd waren om onder hun militair leider Jefta het leger van Efraïm te verslaan, trachtten de Efraïmieten terug naar hun moederland te vluchten via een oversteekplaats in de Jordaan. Zij bleken daar echter te worden opgewacht door de krijgshaftige mannen van Jefta. Iedere passant werd gesommeerd het woord ‘sjibbolet’ (korenaar of waterstroom in het Hebreeuws) uit te spreken. Klonk dit als sibbolet, ‘dan grepen zij hem vast en doodden hem bij de oversteekplaatsen van de Jordaan. Zo vonden toen tweeënveertigduizend man van Efraïm de dood’ (Richteren 12:6).
Sindsdien wordt een ‘sjibbolet’ beschouwd als een woord of een klank waarbij het niet zozeer gaat om de betekenis maar om de functie die dat woord of die klank in een bepaalde context vervult. Een sjibbolet is altijd een betekenaar van macht, vaak van brute macht. Via die ene juist of onjuist uitgesproken medeklinker creëert een sjibbolet in - en out groups en kan een woord zoals in het boek der Richteren tot een dodelijk zwaard transformeren.
Wereldwijd functioneert de uitspraak van de letter r bij uitstek als zo’n sjibbolet. Zo’n teken waarmee macht kan worden uitgeoefend en waarmee niet alleen sociaal-culturele verschillen maar ook fysieke grenzen gemarkeerd kunnen worden. Zo herhaalt de episode uit het boek der Richteren zich eeuwen later bijna letterlijk in de Frans-Spaanse koloniale context van Zuid-Amerika. En dan draait het niet om de sj-klank maar om de r. Dezelfde Franse r die de Russische adel verdeelde in een oude en een nieuwe garde onderscheidde de Frans-Creoolssprekende zwarte Haïtianen van de Spaanssprekende — en door dictator Rafael Trujillo als Spaans-wit gedefinieerde — Dominicanen. Dit geracialiseerde en vaak ook klassenspecifieke taalverschil tussen de rollende Spaanse r en de gutturale Franse r werd een fataal onderscheid toen na jaren van grensconflicten tussen Haïti en de Dominicaanse Republiek in 1936 de definitieve grens tussen beide landen werd vastgesteld. Om zijn land te zuiveren van resterende Frans-Afrikaanse invloeden beval Trujillo zijn leger om alle nog op Dominicaans grondgebied verblijvende Haïtianen te doden. Meestal waren die als tot slaaf gemaakten werkzaam op suikerplantages en vrij makkelijk te traceren. In de wetenschap dat de Franstalige Haïtianen de Spaanse r niet konden uitspreken werd iedere potentieel onwelgevallige persoon een takje peterselie voorgehouden en gevraagd om het Spaanse woord perejil (peterselie) uit te spreken. Vanwege hun Franse r vonden zo tienduizenden Haïtianen de dood.  To be killed for a single beautiful word.
Deze voorbeelden laten zien dat alle taal een materialiteit heeft die onlos­makelijk is verbonden met het menselijk lichaam en met macht. Zo kunnen woorden dingen doen. Zo beschrijven woorden niet alleen werkelijkheden, maar creëren ze vooral ook werkelijkheden. Zo sluiten woorden in en uit. Zo belichamen woorden en klanken verschil. Een verschil dat letterlijk in en door het lichaam — de tong, de adem, de stembanden — wordt gemaakt. Een en dezelfde letter r kan lichamen met elkaar verbinden en van elkaar scheiden, afhankelijk van de spreker en van de context.
Zo had de rollende Oost-Europese r die de Roemeens-Duitse migranten­dochter met haar lenige tong in de Zuid-Duitse gemeenschap op achterstand zette, in de context van het Zuid-Amerikaanse grens conflict wellicht voor een levens­reddende trilklank kunnen zorgen… ¶